TT - Loạt bài "Thất vọng bảo tàng" đăng trên báo Tuổi Trẻ vừa qua đã phản ánh sự yếu kém nhiều mặt của nhiều bảo tàng ở VN. Nguyên nhân được cho là do thiếu thốn mặt bằng làm nơi trưng bày, bảo quản hiện vật; do phương tiện làm việc cũ kỹ, lạc hậu; do thiếu kinh phí hoạt động...

Theo tôi, còn có một nguyên nhân khác rất quan trọng nhưng chưa được đề cập. Ðó là sự hạn chế của nguồn nhân lực trong lĩnh vực này.

Cổ vật Champa trưng bày tại phòng Champa của Bảo tàng Guimet (Paris, Pháp) - một nơi có nhiều cổ vật quý và cách trưng bày ấn tượng  - Ảnh: Trần Đức Anh Sơn

Chưa đạt chuẩn

Nguồn nhân lực làm việc trong các bảo tàng VN hiện nay được đào tạo từ nhiều ngành khác nhau: bảo tồn - bảo tàng, sử học, văn học, mỹ thuật, ngoại ngữ, công nghệ thông tin... nhưng rất ít người đáp ứng đầy đủ các tiêu chí của một curator (ở VN thường gọi là bảo tàng viên) chuyên nghiệp trong ngành bảo tàng. Nguyên nhân là vì họ không được đào tạo đến nơi đến chốn; lương bổng lại thấp nên ít người thật sự đam mê với công việc.

Trong một cuộc hội thảo về đổi mới đào tạo nguồn lực cho ngành bảo tàng do Cục Bảo tồn - bảo tàng (nay là Cục Di sản văn hóa) tổ chức tại Bảo tàng Dân tộc học VN cách đây 7-8 năm, PGS.TS Nguyễn Văn Huy - giám đốc Bảo tàng Dân tộc học VN - cho rằng nguồn nhân lực do khoa bảo tồn - bảo tàng trong các trường trung cấp, cao đẳng hay đại học văn hóa ở VN đào tạo là "chưa đạt chuẩn".

Theo ông Huy, để sử dụng làm công tác thuyết minh - hướng dẫn tham quan trong bảo tàng thì họ không bằng những người học lịch sử, dân tộc học hay ngoại ngữ; để làm công tác giám định thì họ thua những người tốt nghiệp các ngành khảo cổ học hay lịch sử nghệ thuật; để làm công tác bảo quản hiện vật thì họ kém xa những người tốt nghiệp các ngành hóa - lý - sinh; để làm công tác trưng bày thì họ không am hiểu như những người học mỹ thuật...

Trong khi đây là nguồn nhân lực căn bản và chính quy nhất, do các trường thuộc Bộ VH-TT (nay là Bộ VH-TT&DL) đào tạo để phục vụ sự nghiệp bảo tồn - bảo tàng VN. Nhân lực từ các trường chính quy còn bị đánh giá "chưa đạt chuẩn" huống gì những người tay ngang được/bị "nhảy" vào làm công tác bảo tàng.

"Cái bàn thờ của tỉnh"

Nhiều người cho rằng bảo tàng chỉ là nơi cất giữ và trưng bày những hiện vật đến từ quá khứ nên chức năng quan trọng nhất của bảo tàng là giáo dục, mà bỏ qua những chức năng khác như văn hóa, thẩm mỹ, khai trí, giải trí...

Giám đốc bảo tàng của một tỉnh duyên hải miền Trung từng quan niệm: "Bảo tàng tỉnh được coi như "cái bàn thờ của tỉnh" nên các anh ở trên cân nhắc. Phải lựa chọn địa điểm cho đàng hoàng, sang trọng; phải trưng bày sao cho tương xứng vị thế đó; phải làm cho bảo tàng trở thành một nơi thiêng liêng, làm biểu tượng cho lịch sử và truyền thống hào hùng của tỉnh nhà. Vì thế các anh cứ tính toán, cân nhắc mãi".

Cũng có nhiều vị lãnh đạo địa phương nghĩ rằng bảo tàng chỉ là nơi cất giữ của quý, cổ vật, hiện vật... nên chỉ cần đảm bảo hiện vật khỏi mất mát, hư hao... là được. Ðiều này làm xuất hiện những cán bộ bảo tàng xứng đáng nhận danh hiệu "người thủ kho tốt nhất", chứ không phải là "những bảo tàng viên tốt nhất". Họ không quan tâm đến việc giới thiệu cho công chúng những giá trị tuyệt vời về văn hóa, lịch sử, nghệ thuật... hàm chứa trong hiện vật.

Họ cũng không biết cách bảo quản hiện vật theo đúng yêu cầu của bảo tàng học; không biết phát hiện những căn bệnh của hiện vật để kịp thời cứu chữa. Thao tác mà họ quan tâm và thành thạo nhất chính là kiểm đếm số lượng hiện vật và giữ cửa kho cho chặt.

Với những quan niệm cũ kỹ và lạc hậu về cách thức đào tạo, bố trí, sử dụng và đãi ngộ nguồn nhân lực bảo tàng như đã đề cập trên đây, ngành bảo tàng VN hiện chưa theo đúng các tiêu chí của bảo tàng học hiện đại.

Bảo tàng phải là môi trường giáo dục, giao lưu văn hóa, mở mang trí tuệ và sân chơi bổ ích cho mọi người; thân thiện với môi trường và phát triển bền vững. Theo tôi, đây mới là căn cốt của vấn đề "làm sao để mọi người không còn thất vọng với bảo tàng".

TS TRẦN ÐỨC ANH SƠN
(nguyên giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật cung đình Huế)